تعريف جناس: به مصاديق روش تجنيس جناس گويند.
انواع جناس: 1-جناس تام 2- جناس مرکب 3- جناس مضارع 4-جناس ناقص 5- جناس زايد 6- جناس اشتقاق 7- جناس خطي 8- جناس قلب يا مقلوب
1- جناس تام: و آن اتحاد در واک و اختلاف در معني است. يعني الفاظ يکي باشند اما معناي آنها متفاوت.
مانند:
بهرام که گور مي گرفتي همه عمر 
           ديدي که چگونه گور بهرام گرفت

((خیام))

که گور اول در اينجا به معناي گور خر و گور دوم به معناي قبر است.
آن يکي شير است اندر باديه
          وان يکي شير است اندر باديه
آن يکي شير است کادم مي خورد
          وان يکي شير است کادم مي خورد

((مولانا))

جعفري ديدم که بر جعفر سوار
          جعفري مي خورد و جعفر مي فروخت
                                      ******
جعفر اول به معناي نام جنس مذکر، جعفر دوم به معناي شتر ماده، جعفري هم به معناي سبزي خوردني و جعفر چهارم همان شترهاي ماده است.
جعفري ديدم که بر جعفر نشست 
          جعفري مي خورد و از جعفر گذشت
                                      ******
جعفر اول به معناي نام جنس مذکر، جعفر دوم به معناي شتر ماده، جعفري هم به معناي سبزي خوردني و جعفر چهارم ظاهراً به معناي پل است.
2- جناس مرکب: دو کلمه متجانس، که هم هجا (هم وزن) باشند، اما اختلاف در تکيه داشته باشند، يعني به قول دستور زبان يکي ساده و بسيط و ديگري مرکب باشد.
مانند:
بنگر و امروز بين کزآن کيان است
           ملک که دي و پرير از آن کيان بود
کيان نخست جمع ((که)) و مرکب است (جمع)و کيان دوم به معناي پادشاه سلسله کياني (مفرد) و در حکم بسيط است.
3- جناس مضارع: و آن اختلاف صامت هاي قريب المخرج در آغاز کلمات هم هجا و هم واک است.اگر در سجع متوازي اختلاف صامت هاي آغازين بسيار کم باشد و به اصطلاح صامت ها قريب المخرج باشند به آن جناس مضارع گويند.
ک/گ، ب/پ، ح/خ، س/ش و ...
مانند:
که از آن دوري در اين دُور اي کَليم
            يا مَکِش، زيرا دراز است اين گِليم
بين کليم و گِليم جناس مضارع است، زيرا صامت نخست آنها قريب المخرج هستند.
نکته:صامت هاي قريب المخرج به صامت ها ( حرف هاي بي صدا و بي اعراب ) مي گويند که از يک مخرج لساني تلفظ مي شوند.

4- جناس ناقص يا مُحَرِّف: و آن اختلاف در مصوت کوتاه دو کلمه هم هجا و هم واک است.
خَلق/خُلق، دَرد/دُرد، جَنگ/جُنگ و ...
مانند:
مکن تا تواني دل خَلق ريش
           و گر مي کُني، مي کَني بيخ خويش

   ((سعدی))

5- جناس زايد: يکي از کلمات متجانس نسبت به ديگري واک يا واک هايي در آغاز يا وسط يا آخر اضافه داشته باشد. پس بر سه نوع است:
1- جناس مُطََرَّف يا مَزيد: يکي از کلمات متجانس نسبت به ديگري يک يا دو هجا در آغاز بيشتر داشته باشد.
کوه/شُکوه، قار/منقار، قوت/ ياقوت و ...
مانند:
شَرَفِ مَرد، به جود است و کرامت به سجود
           هر که اين هر دو ندارد عدمش به ز وجود

((سعدی))

ساز کن مطرب به ياد خسروِ مسعود، عود
        باده دِه ساقي، چو فَرّ مملکت، افزود زود

 ((وقار شيرازي))
ب: جناس وسط: يکي از کلمات متجانس نسبت به ديگري يک مجموعه ((صامت + مصوت کوتاه)) در وسط اضافه دارد.
کف/کنف، نرد/نبرد، سَر/ سِپَر و ...
جناس وسط نوعي سجع مطرّف است.
ج:جناس مزيّل: و آن وقتي است که واک يا داک هاي اضافه در آخر باشد.

6- جناس اشتقاق يا اقتضاب: کلمات متجانس از حيث مصوت بلند از يکديگر فرق دارند و بر 3 نوع است.
1- جناس اختلاف مصوت بلند:
الف) مصوت بلند در آخر است.
دارا/دارو/داري، معني/ معنا، شِکْوي/ شِکْوا و ...
تُرکان پارسي گو بخشندگان عمرند
           ساقي بده بشارت پيران پارسا را
                                       ((حافظ))
مرا زِ انْصافِ ياران نيست ياري
           تظلّم کردنم زان نيست يارا
                                       ((خاقاني))
ب) جناس اختلاف مصوت بلند و کوتاه:
الف) مصوت ها در آخر واقع شده اند:
سينه/سينا، زهره/زهرا، ديده/ديدي، شَبَه/شبي و ...
اي جويبار راستي از جوي يار ماستي
           بر سينه ها سيناستي بر جان هايي جانفُزا

    ((مولانا))

شبي چون شَبَه روي شُسته به قير
           نه بهرام پيدا، نه کيوان، نه تير

((سعدی))

ب) مصوت ها در آخر نيستند.( وتمامي کلمات مخفّف، اين وضع را دارند)
بوستان/بُستان، گاه/گَه، شاه/شَه و ...
نه باغبان و نه بستان که سرو قامت تو
           بِرُست و ولوله در باغ و بوستان انداخت

((سعدی))

7- جناس خطي: و آن اختلاف در جاي گيري نقاط در کلمات است.
حال/خال، ساري/شاري، شير/شتر و ...
من به خال لبت اي دوست گرفتار شدم
           حال بيمار تو را ديدم و بيمار شدم

((امام خمینی (ره) ))

8- جناس قلب يا مقلوب: و آن اختلاف در توزيع واک هاي مشترک کلمات است و اقسامي دارد: الف)قلب بَعض ب) قلب کل ج) قلب کامل يا مستوي
الف)قلب بعض: و آن وقتي است که جاي يک صامت در کلمات هم هجا تغيير کند.
رحيم/حريم، شاعر/عاشر، خلاص/ خصال/ تربت/ رتبت و ..
جنّت رقمي ز رُتبَت اوست
             تَبَّت اثري ز تربت اوست

((خاقانی))

 ب) قلب کل: در کلمات يک هجايي واک ها درست (يا با يک اختلاف) وارونه يکديگر باشد و آن در حقيقت نوع موسيقيايي از سجع متوازن است.
زار/راز، گَنج/جَنگ، عرش، شرع و ...
شعر و عرش و شرع از هم خاستند
             تا که عالَم زين سه حرف آراستند

((عطار))

ج)قلب کامل: و آن وقتي است که به اصطلاح تمام واک هاي يک جمله قابل باشگونه (واژگونه) کردن باشند، اما در اين صورت ذهن متوجه نظم معکوس واک ها نمي شود و در نتيجه اين نوع قلب ارزش موسيقيايي ندارد. ( نمونه هاي آن بسيار نادر است)
مانند:
ز نطنز آمد، رَختِ خِرَدِ ما ز نطنز
             ز نطنزم ز نطنزم ز نطنزم ز نطنز

((ادیب نطنزی))
                                  

روش تجنيس مبتني بر نزديکي هر چه بيشتر واک هاي کلمات است، به طوري که کلمات همجنس به نظر آيند.

تعریف سجع : آوردن كلماتی در پایان جمله های نثر كه در وزن یا حرف یا هر دو ( وزن و حرف آخر ) با هم یكسان باشد .

نكته 1 : سجع در كلامی دیده می شود كه حداقل دو جمله باشد یا دو قسمت باشد .

نكته 2 : سجع باعث آهنگین شدن نثر می شود به گونه ای كه دو یا چند جمله را هماهنگ سازد .

نكته 3 : سجع در نثر حكم فافیه در شعر را دارد .

نكته 4 : اگر در پایان جمله ها كلمات تكراری وجود داشته باشد ، سجع پیش از آن می آید .

مثال :      الهی اگر بهشت چون چشم و چراغ است        بــی دیــدار تــو درد و داغ اســت

نكته 5 : گاهی در جملات مسجّع ممكن است افعال به قرینه ی لفظی یا معنوی حذف شوند .

مثال 1 : منت خدای را عـزووجل كه طاعتـش موجب قـربت است و به شكر اندرش مزید نعمت . ( فعل « است » به قرینه ی لفظی حذف شده است . )

مثال 2 : خـلاف راه صواب است و نقض رای اولـوالالباب « است » (حذف لفظی ) كه ذوالفقـار علی در نیـام ( باشد ) و زبان سعدی در كام « باشد » ( حذف معنوی ) .

توضیح : فعل « باشد » در دو جمله ی پایانی به قرینه ی معنوی حذف شده است .

توجه : به نثر مسجّع ، نثر آهنگین نیز می گویند .                                                

انواع سجع:                                

الف ) سجع متوازن : آن است كه كلمات سجع فقط در وزن اشتراك داشته دارند .

مثال : ملك بی دین باطل است و دین بی ملك ضایع .

توضیح : هر دو كلمه دارای دو هجای بلند می باشند لذا هم وزن اند .

مثال : طالب علم عزیز است و طالب مال ذلیل .

توضیح : دو كلمه ی « عزیز » و « ذلیل » دارای دو هجا ، یكی كوتاه و یكی كشیده هستند . لذا در وزن یكسانند .

ب ) سجع مطرف : آن است كه كلمات سجع فقط در حرف یا حروف پایانی با هم اشتراك دارند .

مثال : محبت را غایت نیست از بهر آنكه محبوب را نهایت نیست .

توضیح : كلمه ی « غایت » دارای دو هجا و كلمه ی « نهایت » دارای سه هجا می باشد پس دو كلمه هم وزن نیستند بلكه فقط در حرف آخر مشترك اند .

ج ) سجع متوازی : به سجعی گفته می شود كه كلمات سجع هم در حرف پایانی و هم در وزن یكسان می باشند .

مثال : باران رحمت بی حسابش همه را رسیده و خوان نعمت بی دریغش همه جا كشیده .

 در لغت به معناي باز كردن و گشودن است و در اصطلاح اديبان، گرفتن الفاظ آيه اي از قرآن مجيد، يا حديثي از احاديث، يا مثلي از اَمثال در گفتار و نوشتار است با خارج ساختن عبارت آن از وزن يا صورت اصلي اش به طور كامل يا ناقص. مانند:

شب قدر است و طي شد نامه ي هَجر

                                                   سلامٌ فيهِ حَتّي مطلعِ الفَجر

                                                                                              ((حافظ))

عشق جان طور آمد، عاشقا

                                                   طور، مست و ((خَرَّ موسي صَعِّقا))

                                                                                              ((مولوي))

به آرايه اي مي گويند كه شاعر براي هموزن ساختن يك لغت در شعر به كار مي برد تا هم وزن شعر رعايت شود و هم اينكه نوعي زيبايي كلام در شعر به وجود بيايد. مانند:

الا اي طوطي گوياي اسرار

                                          مبادا خاليت شكّر ز منقار

                                                                    ((حافظ))

به آرايه اي گفته مي شود كه شاعر براي هم قافيه نمودن دو كلمه از آن استفاده مي كند و اعراب يكي را با ديگري تعطبيق مي دهد، و يا اينكه دو كلمه را كه از لحاظ نوشتاري با هم فرق دارند اما قریب المخرجند، هم قافيه مي نمايد.اين آرايه  در شعر برخي شعراي قديم به كار مي رفته و در زمان معاصر نيز گاهي به كار مي رود. مانند:

شب قدر است و طي شد نامه ي هَجر

                                                  سلامٌ فيهِ حَتّي مطلعِ الفَجر

                                                                                    ((حافظ))

مرا مام من نام، مرگ تو کرد
                                               زمانه مرا پتک ترک تو کرد

    ((فردوسی))

بعضي از افراد نا آگاه (حتي برخي از اديبان نوخاسته) ترانه را كه يك سبك است، قالب مي دانند. در صورتي كه ترانه قالب نيست، بلكه يك سبك شعري است كه بر روي برخي از قوالب شعري مي توان آن را پياده نمود. ازجمله قالب هايي مانند: دوبيتي، غزل، چهارپاره و مثنوي و... را وقتي كه به شكل عاميانه و محاوره اي دربياوريم و به عبارت ديگر آنها را به شكل ترانه دربياوريم به دوبيتي ترانه، غزلترانه،چهارپاره ترانه، مثنوي ترانه، و... تبديل مي شوند. (ظاهراً قوالب نو و سپيد از اين فرمول مستثني هستند.) پس ترانه عبارت است از سبكي محاوره اي كه قوالب كلاسيك شعر فارسي را به شكل عاميانه در مي آورد.

به آرایه ای گفته می شود که در آن كلمه يا كلماتي به شكل مسلسل وار، در بیت یا ابیاتی تکرار می شوند. مانند:

دل و دینم، دل و دینم، ببردست

بَر و دوشش، بَر و دوشش، بَر و دوش

دوای تو، دوای توست، حافظ

لَبِ نوشش، لَبِ نوشش،لَبِ نوش

به صنعتی گفته می شود که در شعر و همچنین داستان و برخی متون دیگر به کار می رود و آن این است که به هنگام خواندن آن متن یا شعر، در ذهن مخاطب تجَسُّم ایجاد می کند. یعنی اتفاقی که در شعر می افتد در ذهن مخاطب مجسّم می شود کَأنّه مخاطب دارد این تصویر را حضوراً ملاحظه می کند.

به آرايه اي گفته مي شود كه شاعر در شعر خود سجع ايجاد مي كند تا شعر حالت موسيقيايي و آهنگين تري به خود پيدا كند و در مخاطب گوشنواز باشد. و آن به اين صورت است كه بيت يا بيت هايي از شعر خود را به 4 قسمت تقسيم مي كند و در آخر سه پاره ي اول،قافيه هاي مانند هم را مي آورد و در آخر پاره چهارم قافيه اصلي را قرار مي دهد. معمولاً قافيه سه پاره اول با قافيه اصلي متفاوت است. مانند:

چون من گداي بي نشان، مشكل بُوَد ياري چنان 

سلطان كجا عيش نهان، با رِندِ بازاري كند

زان طرّه ي پرپيچ و خم، سهل است اگر بينم ستم 

از بند و زنجيرش چه غم، هر كس كه عياري كند

شد لشكر غم بي عدد، از بخت مي خواهم مدد 

تا فخر دين عبدالصمد، باشد كه غمخواري كند

با چشم پر نيرنگ او، حافظ مكن آهنگ او 

كآن چشم مست شنگ او، بسيار مكّاري كند

((حافظ))